Leyla Sahin tegen Turkije-arrest


Onderwerpen ‐ Vrijheid van godsdienst
Artikelen ‐ Artikel 9 EVRM

De feiten

Klaagster, Leyla Sahin, is studente geneeskunde in Turkije, aan de universiteit van Istanbul. Tijdens haar studie werd haar toegang tot colleges en examens geweigerd omdat zij een hoofddoekje droeg. In de Turkse grondwet is een bepaling opgenomen die het dragen van hoofddoekjes in openbare ruimten verbiedt, dit met het oog op de scheiding van kerk en staat in Turkije. De universiteit had een dergelijke bepaling ook opgenomen in haar voorschriften. Leyla Sahin stelt dat de sanctie die haar wis opgelegd, in haar vrijheid van godsdienst en recht op onderwijs onder het EVRM schendt. De zaak komt uiteindelijk voor de Grand Chamber van het EHRM.

Rechtsvraag

Is het verbod op het dragen van hoofddoekjes in openbare ruimten een inbreuk op de vrijheid van godsdienst, zoals neergelegd in artikel 9 EVRM?

Overweging

Het is hier de taak van het Hof om te bepalen of er een inbreuk is gemaakt op artikel 9 EVRM en als dat zo is, of die inbreuk gerechtvaardigd is. Het Hof volgt hier het stappenplan onder artikel 8-11, de afzonderlijke vragen zullen hier uitdrukkelijke behandeld worden.
Was er een inbreuk?
Klaagster stelt dat zij haar hoofddoek draagt vanuit religieus oogpunt, zij wil hiermee voldoen aan de plichten die haar opgelegd zijn door de Islam. Het Hof is van mening dat de regelgeving van de universiteit, die beperkingen opleggen aan de manier waarop de Islamitische hoofddoek gedragen wordt, een inbreuk oplevert van artikel 9 EVRM.

Is de inbreuk neergelegd in een wettelijk voorschrift?
Hoewel klaagster van mening is dat de inbreuk geen wettelijke basis heeft, nieten niet voorzienbaar was, stelt het Hof dat er weldegelijk een wettelijke basis is, en dat gezien de bekendmaking van de regelgeving, deze ook voorzienbaar was.

Is er een legitiem doel?
Het Hof erkent dat de inbreuk primair het legitieme doel heeft de rechten en vrijheden van anderen te beschermen en openbare orde te beschermen. Dit is door geen van partijen betwist.

Noodzakelijk in een democratische samenleving?
Vrijheid van religie omvat de vrijheid wel of geen religieuze ideeën en gebruiken aan te hangen, en de vrijheid wel of geen religie uit te oefenen. In een democratische samenleving, waarin verschillende religies naast elkaar bestaan, kan het noodzakelijk zijn de vrijheid te beperken met het oog op de vrijheden van anderen. Democratie betekent niet dat het standpunt van de meerderheid zonder meer voorrang verdient, er moet gezocht worden naar een evenwicht dat voorziet in een eerlijke en behoorlijke behandeling van minderheden en voorkoming van misbruik van de dominante positie.

Het is het principe van secularisme dat de primaire grondslag is voor het verbod op het dragen van hoofddoekjes en andere religieuze symbolen op de universiteit. In een context waarin de waarden van pluralisme, respect voor de ideeën van anderen en in het bijzonder, gelijkheid tussen man en vrouw voor de wet, opgenomen worden en toegepast zijn, is het begrijpelijk dat de autoriteiten de seculaire achtergrond van de universiteit wensen te bewaren en beschermen, ook al betekent dat, dat religieuze symbolen niet gedragen kunnen worden.

Is de inbreuk proportioneel?
Het verbod op het dragen van religieuze symbolen geldt voor alle religies, niet alleen de islam. Daarbij is het verbod voorafgegaan door jaren van debat en discussie, het is een weloverwogen keuze geweest. Daarbij wordt het moslimstudenten niet onmogelijk gemaakt universitair onderwijs te volgen, hen wordt enkel gevraag om tijdens colleges en examens symbolen waarmee ze hun religie uiten niet te dragen. Het Hof acht de inbreuk proportioneel.

Rechtsregel

Het verbod op het dragen van hoofddoekjes is een inbreuk op de vrijheid van godsdienst, die voorzien is bij wet en een legitiem doel dient, namelijk de bescherming van rechten en vrijheden van anderen en bescherming van de openbare orde. De inbreuk is noodzakelijk in een democratische samenleving, het is ingegeven door het beginsel van de seculiere staat en het beginsel van de gelijke behandeling van man en vrouw. De inbreuk levert geen schending van artikel 9 EVRM op.

Relevante artikelen

Artikel 9 EVRM
Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst
1. Een ieder heeft recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst; dit recht omvat tevens de vrijheid om van godsdienst of overtuiging te veranderen, alsmede de vrijheid hetzij alleen, hetzij met anderen, zowel in het openbaar als privé zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uitdrukking te brengen in erediensten, in onderricht, in praktische toepassing ervan en in het onderhouden van geboden en voorschriften.
2. De vrijheid zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uiting te brengen kan aan geen andere beperkingen worden onderworpen dan die die bij de wet zijn voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk zijn in het belang van de openbare veiligheid, voor de bescherming van de openbare orde, gezondheid of goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.

Andere relevante jurisprudentie

Hof Datum Vindplaats Naam Onderwerp
EHRM 06/05/2003 AB 2003, 211 Betuwelijn (Kleyn ea tegen ... Onpartijdigheid, dubbelrol ... +
HR 17/03/1953 NJ 1953, 389 APV Nuth Beperking grondrecht +
HR 10/11/1992 NJ 1993, 197 APV Den Bosch Beperking vrijheid van meni... +
HR 15/04/1994 NJ 1994, 608 Valkenhorst Beperking van het recht om ... +
HR 28/11/1950 NJ 1951, 117 APV Tilburg Beperking openbarings- en v... +
EHRM 28/09/1995 NJ 1995, 667 Procola Onpartijdigheid, Raad van S... +
HR 26/04/1996 NJ 1996, 728 Rasti Rostelli Privaatrechtelijk handelen ... +
EHRM 13/02/2002 EHRC 2003/28 Refah Partisi Vrijheid van vereniging, de... +
HR 30/03/1984 NJ 1985, 350 Turkse werkneemster (Suiker... Vrijheid van godsdienst, ho... +
KB 05/06/1986 Stb. 1986, 337 Vloekverbod Ermelo Grondrechten +
EHRM 26/04/1979 NJ 1980, 146 Sunday Times Beperking grondrechten +
ABRvS 28/08/1995 AB 1996, 204 Sluiting drugspand Grondrechten +
EHRM 21/06/1988 NJ 1991, 641 Ärzte für das Leben Vrijheid van vereniging, po... +
EHRM 26/02/2002 28525/95 Unabhangige Initiative Info... Vrijheid van meningsuiting +
EHRM 26/04/1979 NJ 1980, 146 Sunday Times t. UK Vrijheid van meningsuiting,... +
HR 12/12/2003 AB 2004, 93 Aidstest II Horizontale werking grondre... +
EHRM 11/07/2002 28957/95 Christine Goodwin t. Vereni... Private life, margin of app... +
EHRM 28/10/1998 23452/94 Osman t. Verenigd Koninkrijk Positieve verplichtingen +
HR 30/05/1986 NJ 1986, 688 NS/FNV (Spoorwegstaking) Een ieder verbindende bepal... +
HR 13/03/1960 BNB 1960/222 AOW gewetensbezwaren Vrijheid van godsdienst, be... +
EHRM 07/12/1976 5493/72 Handyside t. Verenigd Konin... Vrijheid van meningsuiting +
HR 18/06/1993 NJ 1994, 347 Verplichte aidstest Horizontale werking grondre... +